काठमाडौँ । घरजग्गा कारोबार तीन वर्षयताकै उच्च बिन्दुमा पुगेको छ। नेपाल राष्ट्र बैंक ले सोमबार सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को चौथो त्रैमाससम्म आइपुग्दा रियल–स्टेट क्षेत्रमा उल्लेख्य सुधार देखिएको हो, जसले बजारमा पुनः चहलपहल फर्किएको संकेत गरेको छ।
राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको “रियल–स्टेट कारोबारको वर्तमान अवस्था तथा प्रवृत्ति” सम्बन्धी अध्ययनअनुसार पछिल्लो आर्थिक वर्षमा घरजग्गा कारोबारको मूल्य करिब १५ अर्ब रुपैयाँसम्म पुगेको छ। यसअघि घट्दो क्रममा रहेको कारोबार पुनः उकालो लाग्नुले बजार विस्तारको संकेत गरेको विश्लेषण गरिएको छ।
कर्जा विस्तारसँगै बजार चलायमान
अध्ययनले आर्थिक वर्ष २०७७/७८ देखि २०८१/८२ सम्म घरजग्गा कर्जा ७२.४१ प्रतिशतले वृद्धि भएको देखाएको छ भने आवासीय कर्जा ६१.५५ प्रतिशतले बढेको छ। यसले बैंकिङ प्रणालीमार्फत रियल–स्टेट क्षेत्रमा लगानी विस्तार हुँदै गएको देखाउँछ। कर्जा विस्तारले माग पक्षलाई बलियो बनाउँदै कारोबार वृद्धि गर्न टेवा दिएको देखिन्छ।
राजस्वमा उतारचढाव, पुनः सुधार
घरजग्गा क्षेत्रबाट सरकारलाई प्राप्त हुने राजस्वमा पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र उतारचढाव देखिएको छ। आर्थिक वर्ष २०७८/७९ को पहिलो त्रैमासमा २३.७ अर्ब रुपैयाँ पुगेको राजस्व त्यसपछि घट्दै २०७९/८० को पहिलो त्रैमासमा ८.२ अर्ब रुपैयाँमा झरेको थियो। तर पछिल्लो अवधिमा सुधार भई पुनः करिब १५ अर्ब रुपैयाँ पुगेको तथ्याङ्कले देखाएको छ।
तथ्याङ्क प्रणाली विस्तार
राष्ट्र बैंकले आर्थिक वर्ष २०७९/८० लाई आधार वर्ष मानेर रियल–स्टेट कारोबारसम्बन्धी तथ्याङ्क त्रैमासिक रूपमा प्रकाशन गर्दै आएको छ। यसका लागि भूमि व्यवस्थापन तथा अभिलेख विभाग, आन्तरिक राजस्व विभाग लगायतका निकायबाट सङ्कलित तथ्याङ्क प्रयोग गरिएको छ।
राष्ट्र बैंकले आगामी चरणमा घरजग्गा मूल्य सूचकाङ्क निर्माण तथा प्रकाशन गर्ने तयारीसमेत अघि बढाएको जनाएको छ, जसले बजारको यथार्थ मूल्याङ्कनमा सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
मौसमी प्रवृत्ति र क्षेत्रीय असमानता
तथ्याङ्कअनुसार घरजग्गा कारोबारमा स्पष्ट मौसमी प्रवृत्ति देखिएको छ। पहिलो त्रैमासमा कारोबार न्यून रहने र तेस्रो तथा चौथो त्रैमासमा उच्च हुने प्रवृत्ति कायम रहेको छ।
प्रदेशगत रूपमा हेर्दा कारोबार सङ्ख्याका आधारमा मधेश प्रदेश अग्रस्थानमा रहेको छ भने त्यसपछि लुम्बिनी र कोशी प्रदेश छन्। कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा कारोबार न्यून रहेको देखिन्छ।
क्षेत्रफल र मूल्यका आधारमा फरक प्रवृत्ति
कारोबार भएको जग्गाको क्षेत्रफलका आधारमा मधेश प्रदेशको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो देखिएको छ। मधेशमा २० आनाभन्दा माथिका प्लटमा बढी कारोबार हुने गरेको छ भने अन्य प्रदेशमा २.५ देखि १० आना क्षेत्रफलका प्लटहरू बढी किनबेच हुने गरेको छ।
यस्तै, घोषित मूल्य (थैली रकम) का आधारमा बागमती प्रदेश अग्रस्थानमा रहेको छ। विशेषगरी महानगर र उप–महानगर क्षेत्रमा ५ देखि १० आना क्षेत्रफलका प्लटहरू सबैभन्दा बढी कारोबार भएको देखिएको छ।
समग्र संकेत: सुधारतर्फ फर्किँदै बजार
समग्रमा, घरजग्गा बजार केही वर्षको मन्दीपछि पुनः सुधारको मार्गमा प्रवेश गरेको देखिन्छ। कर्जा विस्तार, राजस्व वृद्धिको पुनरागमन र कारोबारको बढ्दो प्रवृत्तिले आगामी दिनमा रियल–स्टेट क्षेत्र थप चलायमान बन्ने संकेत गरेको विश्लेषकहरू बताउँछन्।
